Zij kozen voor verzet

A

Anti-semitisme - racisme gericht tegen joden; jodenhaat. De (Duitse) nazi’s beschouwden de joden als een minderwaardig ras en behandelden hen daarom heel slecht. Zij gingen zelfs zover dat zij in 1942 besloten hen allemaal te doden.

Arbeidsfront - Zie Nederlands Arbeidsfront.

Atlantikwall - Een lange lijn van verdedigingswerken, vooral bunkers, die zich uitstrekte langs de kusten van de Atlantische Oceaan en de Noordzee. Deze verdedigingslinie liep van het noorden van Noorwegen tot aan het zuiden van West-Frankrijk. Op 6 juni 1944 werd de aanval van de geallieerden (Engelsen, Amerikanen en hun bondgenoten) op de Atlantikwall in Normandië (Frankrijk) geopend. Over deze Atlantikwall zijn veel interessante websites gemaakt; klik hier en hier om er een paar te bekijken.

B

Belastend - Duidelijk makend dat iemand zich aan iets schuldig gemaakt heeft.

Bevolkingsregister - Bureau dat alle persoonlijke gegevens van de inwoners van de gemeente bijhield op kaarten. Het gaat hier om gegevens als naam, adres, geboortedatum, beroep, godsdienst, enz.

Bunker - Zwaar betonnen bouwwerk dat de verdedigers moet beschermen tegen aanvallers, vaak voorzien van een kanon en/of mitrailleurs. In Nederland zijn de bunkers van de Tweede Wereldoorlog vooral in het duingebied te vinden. Zij maakten daar deel uit van de Atlantikwall. Over deze Atlantikwall zijn veel interessante websites gemaakt; klik hier en hier om er een paar te bekijken.

C

Censuur - Toezicht op kranten, tijdschriften, boeken, radio, toneel en film. De Duitsers straften mensen die zich niet aan de voorschriften hielden door bijvoorbeeld iets vervelends te schrijven over de Duitsers of de NSB.

Concentratiekamp - Kamp, meestal omringd met prikkeldraad, waarin mensen gevangen gehouden werden. Tegenstanders van de Duitsers in Nederland kwamen vaak in het kamp van Vught of Amersfoort terecht. Nederlandse joden werden naar het kamp van Westerbork gebracht en van daaruit naar de vernietigingskampen buiten Nederland.

CS-6 - Verzetsgroep die allerlei vormen van verzet pleegde, o.a. geweld tegen mensen die samenwerkten met de Duitsers. Tot deze groep behoorden o.a. Jan Karel Boissevain, Gideon Willem Boissevain, Reina Prinsen Geerligs, Leo Frijda, Hans Katan, Pam Pooters en Jan Verleun.

D

Deurwaarder - Persoon die veel met rechtszaken te maken heeft. Voor veel mensen is de deurwaarder bekend, omdat hij personen die weigeren te betalen kan dwingen dat wel te doen. (Als zij het niet doen, kan hij hun bezittingen in beslag nemen en verkopen.)

Distributiebon - Een bon die je het recht geeft om iets te kopen. Distributiebonnen worden gebruikt als er niet genoeg is van een bepaald artikel. In juni 1940 gingen bijvoorbeeld brood, koffie en thee op de bon. In 1944 waren er nog maar weinig artikelen die niet op de bon waren.

E

Evacueren - Uit een bepaald gebied wegsturen en op een andere plaats laten wonen. De Duitsers hadden bijvoorbeeld het grootste deel van de bevolking van Zandvoort geëvacueerd, omdat zij verdedigingswerken wilden aanleggen in de kuststrook. Zie ook: Atlantikwall.

F

Failliet - Niet meer kunnen betalen, zonder geld zitten. Een bedrijf dat failliet is, is dus niets meer waard.

Februaristaking - Staking die op 25 februari 1941 uitbrak in Amsterdam en die zich uitbreidde naar plaatsen in de wijde omgeving van deze stad. Fabrieken liepen leeg, winkels werden gesloten, in de havens lag het werk plat, trams en treinen reden niet meer. De staking was een protest tegen het nazi-optreden ten aanzien van joodse medemensen.

Fusilleren - Doodschieten als straf.

G

Geallieerden - De landen die samen tegen Duitsland, Italië, Japan en hun bondgenoten vochten. De belangrijkste geallieerden waren de Verenigde Staten van Amerika, Groot-Brittannië (Engeland) en de Sovjet Unie.

Geheime Dienst - Groep mensen die zich bezig houdt met spionage in het buitenland. De geheime dienst verzamelt allerlei inlichtingen die voor de oorlogvoering belangrijk kunnen zijn. Zo was het voor de Engelse geheime dienst erg belangrijk om te weten hoe de Duitse verdediging in elkaar stak in verband met een aanval (landing) op de kust van West-Europa.

H

Hitler, Adolf - (1889-1945) Leider van de nationaal-socialisten die in 1933 in Duitsland aan de macht kwam. Vanaf 1934 werd Hitler ‘Führer’ (Leider) genoemd en kreeg hij definitief alle macht in handen. Zijn politieke tegenstanders werden vermoord of kwamen in de concentratiekampen terecht. Velen vluchtten naar het buitenland. Doelbewust stuurde hij op oorlog aan.

Hollandsche Schouwburg - Vanaf 1942 de plaats waar Amsterdamse joden moesten wachten op hun vertrek, via kamp Westerbork in Drente, naar de vernietigingskampen buiten Nederland.

I

Illegaal - Tegen de door de Duitse bezetters gemaakte wetten ingaand, verboden door de Duitse regering van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.

K

Knokploegen - Verzetsgroepen die overvallen pleegden waarbij meestal wapens gebruikt werden.

L

Liquideren - Doden van een politieke tegenstander.

M

Militaire dienst - Dienst doen in het leger van een land. Tot 1 mei 1997 bestond in Nederland de ‘dienstplicht’. Dat betekende dat elke jongen van ongeveer 19 jaar zich moest melden voor dienst in een onderdeel van de landmacht, de luchtmacht of de marine.

N

Nederlands Arbeidsfront - Een werknemersorganisatie onder nazi-leiding. In 1942 werden de vele vakbonden en vakverenigingen in Nederland op last van de Duitse bezetter opgeheven. Van de vakbondsleden werd verwacht dat zij lid zouden worden van het Arbeidsfront. Daarmee probeerden de Duitsers hun macht over de werknemers aanzienlijk te vergroten.

NSB - Nationaal Socialistische Beweging. Politieke partij die zich geen partij wilde noemen, omdat zij een hekel had aan partijen en democratie. Leider Mussert. De leden van de NSB hadden in het algemeen grote bewondering voor Adolf Hitler.

Nazi's - Afkorting van nationaal-socialisten. De nazi’s stonden achter de ideeën van Adolf Hitler en beschouwden hem als hun grote leider.

O

Onderduikers - Mensen die zich schuilhielden voor de Duitsers en hun Nederlandse handlangers. Soms kon dit gebeuren door tijdelijk op een ander adres te gaan logeren zonder dit nieuwe adres ergens op te geven. In andere gevallen moesten er echte schuilplaatsen gemaakt worden. Het kon ook dat iemand door een vervalst persoonsbewijs ‘een tweede leven’ kreeg op een ander adres.

P

Parool (Het Parool) - In de periode 1940-1945 een illegale krant die opriep tot verzet tegen de Duitse bezetting. Bleef na de oorlog voortbestaan.

Persoonsbewijs - een officieel papier met daarop naam, geboortedatum, adres en andere persoonlijke gegevens. Vanaf de leeftijd van 14 jaar verplicht.

Postuum - Na iemands dood.

R

Radio Oranje - Radiozender van de (gevluchte) Nederlandse regering in Londen. Werd gebruikt om de Nederlanders op de hoogte te houden van het oorlogsnieuws en om ze op te roepen tot strijd tegen de vijand. Ook werden geheime boodschappen voor het verzet uitgezonden.

Regering - De koningin en de ministers. De Nederlandse regering was naar Engeland gevlucht en hielp mee in de strijd tegen de Duitsers. Zie ook: Wilhelmina.

Represaille - Maatregel waarmee wraak genomen wordt. Als er een aanslag was gepleegd en de Duitsers konden de daders niet te pakken krijgen, werd een aantal van tevoren aangewezen gevangenen ("Todeskandidaten") daarvoor doodgeschoten. Meestal werd dit op de plek van de aanslag of op een druk punt gedaan en de mensen werden gedwongen om te kijken.

S

Sabotage - Het opzettelijk vernielen van dingen om de vijand dwars te zitten.

Schaffelaar, Jan van - Jan van Schaffelaar was de aanvoerder van achttien soldaten die ingesloten waren door de vijand in de kerktoren van Barneveld. Hun tegenstanders wilden de soldaten laten gaan als ze Jan van de kerktoren zouden gooien. Dat wilden ze niet. Om het leven van zijn vrienden te redden sprong Jan toen zelf van de kerktoren (1482).

SDAP - Sociaal-Democratische Arbeiders Partij. De SDAP wilde het leven van de arbeiders verbeteren door te zorgen voor bepaalde wetten, zoals een door de staat betaald pensioen. Vlak voor de oorlog kwamen leden van de SDAP voor het eerst als ministers in de regering. Door veel stemmen te winnen bij de verkiezingen hoopten zij steeds meer invloed te krijgen. De Duitsers verboden echter alle politieke partijen en stonden alleen de NSB toe.

Sicherheitsdienst (SD) - Organisatie die tegenstanders van de nazi’s opspoorde en uitschakelde. Bij het verhoren van gevangengenomen personen werd er door de SD vaak gemarteld.

Sociaal-democraat - Aanhanger van de sociaal-democratie, meestal lid van een sociaal-democratische partij. Zie ook: SDAP.

Stamkaart - Een kaart waarop iemands naam stond en die men nodig had bij het ophalen van de distributiebonnen. Op de kaart werd dan aangekruist welke bonnen er afgegeven waren door het distributiekantoor.

T

Todeskandidaten - Duits woord voor mensen die ter dood veroordeeld waren en elk moment doodgeschoten konden worden. In concentratiekampen waren zij herkenbaar door de rode bal die zij (net als “vluchtgevaarlijke” gevangenen) op hun rug moesten dragen. Zie ook: “represaille”.

V

Vakbond - Vereniging van mensen met (ongeveer) hetzelfde beroep. De vakbond komt op voor de belangen van haar leden door bijv. een hoger loon te vragen. In het uiterste geval kan tot staking worden opgeroepen.

Verzet - De mensen die tegenstand boden op allerlei manieren. Het gaat om dingen waarop zware straffen, vaak de doodstraf, stonden. Voorbeelden van verzet zijn: vervalsen van persoonsbewijzen en het drukken van verboden krantjes.

Verzetskruis - Zeer hoge onderscheiding voor "bijzondere moed en beleid, aan de dag gelegd bij het verzet tegen de vijanden van de Nederlandse zaak en voor het behoud van de geestelijke vrijheid." De onderscheiding was bedoeld voor niet-militairen. Slechts 94 personen hebben het Verzetskruis ontvangen.

Vrijwilligerslegioen Nederland - In juli 1941 opgericht legeronderdeel van de Waffen-SS waarvoor Nederlanders die wilden vechten voor de Duitsers zich konden aanmelden. Dit werd door de "goede" Nederlanders als een heel ernstige vorm van landverraad gezien.

W

Wilhelmina - Koningin van Nederland van 1890 tot 1948. Zij was tijdens de eerste oorlogsdagen van mei 1940 naar Engeland gevlucht en moedigde van daaruit via de radio de Nederlanders aan om verzet te blijven plegen.